Bloog Wirtualna Polska
Jest 1 094 677 bloogów | losowy blog | inne blogi | zaloguj się | załóż bloga
Kanał ATOM Kanał RSS

REKCJA CZASOWNIKA

wtorek, 20 kwietnia 2010 14:46
Skocz do komentarzy

Rekcja to inaczej rząd czasownika. Wiele czasowników "rządzi" dopełnieniem, nadając mu formę w określonym przypadku. Większość polskich czasowników rządzi biernikiem. Czasowniki te, gdy są zaprzeczone lub użyte w zdaniu, które z kontekstu jest zaprzeczone, rządzą dopełniaczem, np.:
Oglądam wystawę. Nie oglądam wystawy.

Pozostałe czasowniki rządzą tym samym przypadkiem zarówno, gdy nie są, jak i gdy są zaprzeczone:

Zapobiegł nieszczęściu. Nie zapobiegł nieszczęściu.
(Wikipedia)

Związek orzeczenia (lub innego wyrazu nadrzędnego) z dopełnieniem to związek rządu (rekcja) – niezależnie od formy wyrazu określanego dopełnienie występuje w ściśle określonym przypadku (ewentualnie również z określonym przyimkiem).

Związki rządu – w których nadrzędnik wymaga użycia podrzędnika w ściśle określonym przypadku, z przyimkiem lub bez przyimka, np.: jeździć (kim? czym? – N. lp.) samochodem (czasownik + dopełnienie);
podobny (do kogo? – D. lp.) do brata
(przymiotnik + wyrażenie przyimkowe);

Związki rządu (in. rekcja) oznaczane są za pomocą form przypadków i polegają na tym, że wyraz podrzędny musi być w takim przypadku (z przyimkiem lub bez przyimka), jakiego wymaga wyraz nadrzędny. W związki rządu łączą się:

  1. Czasownik z rzeczownikiem, np.: Jem obiad. Słucham muzyki. Myślę o matce,
  2. Rzeczownik z rzeczownikiem, np.: Los człowieka. Ulica Moniuszki. Dom bez dachu. Uczenie dzieci,
  3. Przymiotnik lub imiesłów przymiotnikowy z rzeczownikiem, np.: Pełen wody. Potrzebujący pieniędzy. Podobny do ojca. Dyszący zemstą.

W połączeniach tych wyraz określający (podrzędny) przybiera stałą formę przypadkową, niezależną od zmieniających się form fleksyjnych wyrazu określanego (nadrzędnego), ale przez niego wymaganą.

Jeśli chodzi o czasowniki, to często określony rząd jest stałą właściwością danego czasownika (wiąże się to z jego znaczeniem lub budową słowotwórczą):

a) najczęstszą konstrukcją czasowników przechodnich jest rząd biernikowy (np.: Czytać książkę, pisywać listy, wybierać delegata), przy czym każda konstrukcja biernikowa-w zdaniu zaprzeczonym – staje się konstrukcją dopełniaczową, np.: Nie czytam książki (nie: nie czytam książkę), nie wybieram delegata.

Obecnie można zaobserwować szerzenie się dopełnień biernikowych w konstrukcjach zaprzeczonych. Biernik w konstrukcji zaprzeczonej – poprawny jest wtedy, gdy dopełnienie zajmuje w strukturze zdania pozycję dostatecznie odległą od orzeczenia (np.: Nie uważał za konieczne zatrzymać nowinę przy sobie. Nie mam obowiązku znać to zarządzenie); nie jest jednakże poprawny w dopełnieniu bliższym, np. Nie lubię pisać listy (zamiast: listów).

b) Forma zwrotna nadana czasownikowi przechodniemu zmienia jego rząd na dopełniaczowy (przy jednoczesnej zmianie znaczenia lub nacechowania stylistycznego), np.: Trzymać sznur, ale: trzymać się sznura; wyrzec ważne słowa, ale: wyrzec się przyjemności; pytać matkę, ale: pytać się matki.

Często dzieje się to przy równoczesnym dodaniu przedrostka do czasownika, np.: Robić co, ale: dorobić się czego; pić co, ale: napić się czego (por. do-, na-).

c) Stały rząd dopełniaczowy mają czasowniki tzw. partytywne, oznaczające czynność cząstkową, nie obejmującą całego przedmiotu (np.: skosztować zupy, nasypać cukru, dolać mleka) oraz czasowniki o ogólnym znaczeniu ujemnym albo przeczącym, np.: zaprzestać działalności, unikać zwady.

Stały rząd dopełniaczowy mają również liczne czasowniki przedrostkowe, utworzone za pomocą przedrostków do-, na-; np.: Chować książkę do szuflady, ale: dochować wierności. Piec chleb, ale: napięć chleba (por. dopełniacz, dopełnienie, biernik).

d) Rząd celownikowy cechuje wiele czasowników o ogólnym znaczeniu "sprzyjania" lub "szkodzenia"; np. Ufać, sprzyjać ludziom, grozić, dokuczać sąsiadom (por. celownik).

e) Czasowniki o znaczeniu "rządzenia", "kierowania" zwykle łączą się z narzędnikiem, np.: Dowodzić wojskiem, kierować zespołem (por. narzędnik).

Wiele czasowników cechuje rząd bezpośredni (bez pomocy przyimka) obok rządu przyimkowego, np.: Wierzyć czemu a. wierzyć w co; (por. przyimek).

Niektóre czasowniki zależnie od znaczenia (nieraz również w tym samym znaczeniu) rządzą różnymi formami dopełnienia (rząd dwojaki), np.: Uciekać od czego a. uciekać przed czym; chronić od czego a. chronić przed czym; tęsknić za czym a. do czego.

Niektóre czasowniki mają rząd podwójny, to znaczy wymagają dla pełności treści dwóch dopełnień, np. Obrać szlachcica królem (konstrukcje: obrać królem a. obrać szlachcica – nie obejmują całości informacji).

Podziel się
oceń
1
0


środa, 23 kwietnia 2014

Licznik odwiedzin:  170 795  

Kalendarz

« kwiecień »
pn wt śr cz pt sb nd
 010203040506
07080910111213
14151617181920
21222324252627
282930    

O moim bloogu

blog przeznaczony dla uczniów klasy 3 CD i 3 H II LO w Bydgoszczy

Wyszukaj

Wpisz szukaną frazę i kliknij Szukaj:

Głosuj na bloog






zobacz wyniki

Subskrypcja

Wpisz swój adres e-mail aby otrzymywać info o nowym wpisie:

Statystyki

Odwiedziny: 170795
Wpisy
  • liczba: 294

Lubię to

Więcej w serwisach WP

Bloog.pl

Bloog.pl